Калі свет адчуваецца няпэўным, гісторыі становяцца апорай
Дзеці перажываюць вялікія і цяжкія моманты ў жыцці гэтак жа, як і дарослыя. Яны адчуваюць цяжар пераезду сям'і ў новы горад. Яны адчуваюць напружанне ад страты бацькамі працы. Яны смуткуюць, калі паміраюць бабулі ці дзядулі. Яны хвалююцца, калі хварэе брат ці сястра. Яны заўважаюць усё, часта больш, чым мы ўсведамляем, і перапрацоўваюць гэта спосабамі, якія адрозніваюцца ад таго, як гэта робяць дарослыя. Праблема ў тым, што ў дзяцей не заўсёды ёсць слоўнікавы запас для таго, што яны адчуваюць. Пяцігадовае дзіця не можа сказаць: «Я адчуваю прадчувальную трывогу з нагоды пераходу ў новае школьнае асяроддзе». Яны кажуць: «Я не хачу ісці». Або яны наогул нічога не кажуць, яны проста становяцца цішэйшымі, больш прывязанымі да бацькоў або пачынаюць дрэнна спаць. Вось тут на дапамогу заўсёды прыходзілі гісторыі, у кожнай культуры і ў кожную эпоху чалавечай гісторыі. Гісторыі даюць дзецям аснову для разумення складанага вопыту. Яны забяспечваюць структуру апавядання, пачатак, сярэдзіну і канец, для сітуацый, якія здаюцца бясформеннымі і ашаламляльнымі. І самае галоўнае, яны паказваюць, што цяжкасці можна пераадолець. Што герой спраўляецца. Сем'і, якія перажываюць цяжкія часы, звяртаюцца да Fable, што нагадвае нам, чаму мы стварылі гэты прадукт. Не таму, што ў дадатку ёсць магічныя сілы, а таму, што персаналізаваныя гісторыі, дзе дзіця бачыць сябе, як яно сутыкаецца з чымсьці цяжкім і выходзіць з гэтага пераможцам, прапануюць асаблівы від суцяшэння, з якім звычайныя гісторыі не могуць параўнацца.

Пераезд, адзін з самых стрэсавых момантаў для сем'яў, а для дзяцей гэта можа адчувацца так, быццам увесь іх свет вырываюць з каранямі. Змяняецца пакой. Сябры раптам аказваюцца далёка. Крама выглядае інакш. Усё, што было знаёмым, за адну ноч становіцца чужым. Сем'і выкарыстоўваюць Fable, каб ствараць гісторыі менавіта пра гэты досвед. Гісторыю, дзе іх дзіця, па імені, якое выглядае як яно само на ілюстрацыях, пераязджае на новае месца і спачатку адчувае страх. Гісторыя не робіць выгляд, што гэта лёгка. Персанаж сумуе па сваім старым доме, старых сябрах, старым пакоі. Але потым, паступова, гісторыя пачынае адкрываць новае. Сусед, які становіцца сябрам. Задні двор з дрэвам, на якое ідэальна лазіць. Клас, дзе настаўнік называе іх па імені і ўсміхаецца. Сіла не ў тым, каб казаць дзецям у гісторыі: «пераезд, гэта нармальна, не хвалюйся». Дзеці адразу бачаць такую прымусовую аптымістычнасць. Сіла ў тым, што гісторыя пацвярджае іх пачуцці, так, гэта цяжка, так, гэта нармальна, сумаваць,, адначасова паказваючы ім, што шлях наперад існуе. Што адважны персанаж, які носіць іх імя, знаходзіць свой шлях. Адна сям'я падзялілася, што іх дачка прасіла чытаць яе «гісторыю пра пераезд» кожны вечар на працягу трох тыдняў запар. Ёй не трэба было, каб гісторыя змянялася. Ёй патрэбна было паўтарэнне, надзейнае запэўненне, што персанаж (яна сама) справіўся і ў выніку ўсё стала добра. Кожнае перачытванне было маленькім актам самасупакаення, спосабам рэпеціраваць шчаслівы канец, пакуль яна не паверыла, што гэта можа датычыцца і яе рэальнага жыцця.
Калі хтосьці хварэе
Хвароба ў сям'і закранае ўсіх, у тым ліку дзяцей, якія могуць не да канца разумець, што адбываецца, але дакладна адчуваюць змену атмасферы. Калі бацька, брат, сястра ці бабуля з дзядулем хварэюць, жыццё дома змяняецца. Распарадак парушаецца. Размовы становяцца цішэйшымі. Трывога запаўняе прастору, дзе раней быў смех. Дзеці часта вінавацяць сябе ў рэчах, якія не могуць кантраляваць, або прыдумляюць уяўныя тлумачэнні таму, што адбываецца, таму што рэальнае тлумачэнне не было дадзена ім у зразумелай форме. Гісторыі могуць дапамагчы пераадолець гэты разрыў. Персаналізаваныя гісторыі пра персанажа, у якога захварэў хтосьці блізкі, і які вучыцца таму, што гэта не яго віна, што ён усё яшчэ можа дапамагчы, быўшы добрым і смелым, што людзі вакол робяць усё магчымае, даюць дзецям апавяданне, за якое можна трымацца. Гэта не зробіць сітуацыю лепшай, але можа зрабіць яе менш заблытанай і менш адзінокай. Некаторыя сем'і выкарыстоўвалі Fable для стварэння гісторый, дзе галоўны герой наведвае бальніцу і даведваецца, што бальніцы, гэта месцы, куды людзі ідуць, каб паправіцца. Іншыя стваралі гісторыі пра персанажа, які клапоціцца пра хворага гадаванца, выкарыстоўваючы метафару жывёлы для прапрацоўкі пачуццяў наконт хворага члена сям'і. Прыгажосць гісторый, створаных штучным інтэлектам, у тым, што вы можаце накіроўваць апавяданне так, каб яно адпавядала вашай канкрэтнай сітуацыі, настолькі прама ці метафарычна, наколькі гэта трэба вашаму дзіцяці. Педыятр-псіхолаг, з якім мы размаўлялі, адзначыла, што экстэрналізацыя, вынясенне цяжкіх пачуццяў у персанажа ці гісторыю, з'яўляецца адной з самых эфектыўных тэрапеўтычных тэхнік для дзяцей. «Калі дзіця чытае пра персанажа, які адчувае тое ж самае, што і яно»,, сказала яна нам,, «гэта нармалізуе эмоцыю. Яны думаюць: калі гэты персанаж можа адчуваць страх і ўсё роўна быць героем, магчыма, і я змагу».
Гора, страта і гісторыі, якія нас падтрымліваюць
Гэта самы складаны для напісання раздзел, і мы лічым, што вельмі важна зрабіць яго правільна. Калі ў сям'і здараецца смерць, бабулі ці дзядулі, сябра сям'і ці хатняга гадаванца, дзеці сутыкаюцца з тым, што не мае простага рашэння. У традыцыйным разуменні тут няма «шчаслівага канца». Чалавек ці жывёла, якіх яны любілі, не вернуцца, і ніякая гісторыя гэтага не зменіць. Але гісторыі могуць зрабіць нешта іншае. Яны могуць ушанаваць памяць. Яны могуць даць выйсце гору. І яны могуць паказаць дзіцяці, што захоўваць любоў да таго, каго ўжо няма,, гэта не толькі нармальна, гэта свайго роду мужнасць. Сем'і стваралі гісторыі Fable, дзе галоўны герой успамінае кагосьці асаблівага. Гісторыі, дзе персанаж саджае дрэва ў чыйсьці гонар і назірае, як яно расце. Гісторыі, дзе персанаж знаходзіць ліст ад таго, па кім сумуе, і разумее, што любоў застаецца, нават калі чалавека няма побач. Гісторыі, дзе персанаж размаўляе з зоркай у небе і верыць, той магічнай верай, якая ўласціва дзецям, што нехта яго чуе. Гэтыя гісторыі не спрабуюць вылечыць гора. Яны суперажываюць яму. Праз апавяданне і ілюстрацыі яны кажуць: «тое, што ты адчуваеш,, гэта рэальна, ты не адзін у гэтым, і любоў, якую ты нясеш у сабе,, гэта самае важнае». Адна сям'я расказала нам, што стварыла гісторыю пасля смерці свайго сабакі, дзе персанаж іх дачкі адпраўляецца ў апошнюю прыгоду з сабакам, які выглядае зусім як іх уласны. Яны разам чыталі яе і разам плакалі, а дачка папрасіла пакінуць надрукаваную кнігу каля свайго ложка. Яна стала часткай яе працэсу перажывання гора, матэрыяльным аб'ектам, які захоўваў памяць у форме гісторыі. Мы дзелімся гэтым не для таго, каб сказаць, што кніга можа замяніць прафесійную дапамогу, калі сем'ям яна патрэбна, а каб прызнаць, што гісторыі заўсёды былі адным са спосабаў, якімі людзі перажываюць страту. Fable проста робіць гэтую гісторыю асабістай.

Для многіх дзяцей сацыяльныя праблемы адчуваюцца гэтак жа манументальна, як і вялікія жыццёвыя падзеі, якія дарослыя лічаць складанымі. Пачатак вучобы ў новай школе. Быць новым вучнем. Сутыкненне з непрыязнымі паводзінамі сябра. Адчуванне сябе лішнім. Цяжкасці з адаптацыяй. Гэты вопыт фарміруе тое, як дзеці ўспрымаюць сябе, і апавяданні, якія яны будуюць вакол гэтага, маюць велізарнае значэнне. Дзіця, якое кажа сабе «Я такі чалавек, якога ніхто не любіць», будуе гісторыю, проста не вельмі карысную. Персаналізаваныя гісторыі могуць прапанаваць альтэрнатыўны сюжэт. Калі дзіця чытае гісторыю, дзе яго персанаж (які выглядае як ён, носіць яго імя, мае яго характар) уваходзіць у новы клас, адчуваючы нервовасць, і паступова знаходзіць сябра, гэта сее зерне. Гэта не гарантуе, што рэальны вопыт пройдзе менавіта так, але дае дзіцяці шаблон таго, як гэта можа быць. Магчымасць, у якую яны могуць паверыць, таму што яны ўжо «бачылі», як гэта адбылося, з імі самімі, у гісторыі. Некаторыя сем'і ствараюць гэтыя гісторыі загадзя, перад першым днём у новай школе. Іншыя выкарыстоўваюць іх рэактыўна, пасля цяжкага дня, як спосаб перапрацаваць тое, што здарылася, і ўявіць лепшае заўтра. Абодва падыходы маюць каштоўнасць. Галоўнае, што гісторыя не адмахваецца ад цяжкасцяў. Лепшыя гісторыі для складаных пераходаў спачатку прызнаюць цяжкія пачуцці. «Было страшна». «Яна нікога не ведала». «Сталовая здавалася вялікай, шумнай і адзінокай». Пачынаць з праўды пра тое, што адчувае дзіця, а потым будаваць нешта поўнае надзеі, значна больш эфектыўна, чым пачынаць з вясёлага месца і рабіць выгляд, што страху не існуе. Дзеці ведаюць, калі да іх ставяцца паблажліва. Яны таксама ведаюць, калі іх бачаць. Гісторыя, якая кажа: «Я ведаю, што гэта цяжка, і вось версія цябе, якая спраўляецца з гэтым», гэта і ёсць быць убачаным.
Навука пра гісторыі і эмацыйную ўстойлівасць
Ідэя пра тое, што гісторыі дапамагаюць нам перапрацоўваць складаныя эмоцыі, не проста інтуітыўная, яна падмацавана значнай колькасцю даследаванняў. Бібліятэрапія, практыка выкарыстання кніг для дапамогі людзям у пераадоленні эмацыйных цяжкасцей, шырока вывучалася ў дзіцячай псіхалогіі. Даследаванні, апублікаваныя ў такіх часопісах, як Child Development і Journal of Clinical Child Psychology, паказалі, што дзеці, якія знаёмяцца з гісторыямі пра персанажаў, што сутыкаюцца з падобнымі да іх уласнымі праблемамі, дэманструюць зніжэнне трывожнасці, паляпшэнне эмацыйнага слоўніка і большую ўпэўненасць у пераадоленні цяжкасцей. Механізм гэтага псіхолагі называюць «наратыўнай транспартацыяй». Калі мы паглыблены ў гісторыю, мы часткова прымаем перспектывы і эмоцыі персанажаў. Для дзіцяці, якое чытае персаналізаваную гісторыю, дзе яно з'яўляецца галоўным героем, гэты эфект узмацняецца. Яно не проста суперажывае герою, яно і ёсць герой. Адважныя ўчынкі персанажа адчуваюцца як уласныя адважныя ўчынкі. Існуе таксама канцэпцыя «эмацыйнай рэпетыцыі». Гэтак жа, як спартсмены візуалізуюць паспяховыя выступленні перад спаборніцтвамі, дзеці, якія чытаюць гісторыі пра пераадоленне складаных сітуацый, разумова рэпетуюць гэтыя сітуацыі. Калі яны сутыкаюцца з рэальным выпрабаваннем, першым днём у новай школе, візітам да ўрача, пераездам, яны ўжо практыкаваліся ў бяспечнай прасторы гісторыі. Персаналізацыя ўзмацняе ўсе гэтыя эфекты. Даследаванне Універсітэта Сасекса паказала, што дзеці дэманстравалі значна больш высокую ўцягнутасць і эмацыйную ідэнтыфікацыю з гісторыямі, у якіх фігуравалі персанажы з іх імёнамі і фізічнымі характарыстыкамі. Гісторыя здаецца больш актуальнай, больш рэальнай і больш прыдатнай да іх уласнага жыцця. Усё гэта не азначае, што кніга замяняе прафесійную дапамогу, калі сем'ям яна патрэбна. Але гэта азначае, што інстынкт многіх сем'яў, звярнуцца да гісторыі ў цяжкі час, падмацаваны рэальнай навукай. Гісторыі не проста суцяшаюць. Яны функцыянальна карысныя для фарміравання эмацыйнай устойлівасці.
Стварэнне гісторый для цяжкіх часоў: практычныя парады
Калі ваша сям'я перажывае цяжкія часы і вы хочаце паспрабаваць выкарыстаць персаналізаваныя гісторыі як інструмент для суцяшэння і прапрацоўкі эмоцый, вось некалькі практычных парад ад сем'яў і экспертаў па развіцці дзяцей. Будзьце шчырымі ў апавяданні. Не стварайце гісторыі, якія робяць выгляд, што цяжкая сітуацыя, гэта не цяжка. Калі вы пераязджаеце, дазвольце персанажу адчуваць смутак ад развітання. Калі нехта хварэе, дазвольце персанажу адчуваць трывогу. Дзеці давяраюць гісторыям, якія адлюстроўваюць іх рэальныя пачуцці. Надзея прыходзіць пазней у апавяданні, пасля таго як праўда была прызнана. Дазвольце дзіцяці кіраваць працэсам перачытвання. Калі яно хоча слухаць адну і тую ж гісторыю кожны вечар на працягу месяца, дазвольце яму. Паўтарэнне, гэта спосаб, якім дзеці прапрацоўваюць падзеі. Кожнае чытанне адкрывае новы пласт разумення і суцяшэння. Не прымушайце іх пераходзіць да новай гісторыі, пакуль яны не будуць гатовыя. Выкарыстоўвайце гісторыю як пачатак размовы, а не як лекцыю. Пасля сумеснага чытання задавайце адкрытыя пытанні. «Як ты думаеш, што адчуваў персанаж, калі гэта здарылася?» «Што б ты зрабіў?» «Што табе спадабалася больш за ўсё?» Дазвольце дзіцяці весці размову. Часам яно будзе праводзіць глыбокія паралелі са сваім жыццём. Часам яно будзе проста разглядаць ілюстрацыі. І тое, і другое, нармальна. Стварайце некалькі гісторый для розных этапаў. Сям'і, якая перажывае доўгі пераходны перыяд, працяглая хвароба, складаны пераезд, цяжкі навучальны год, можа спатрэбіцца серыя гісторый, якія развіваюцца разам з сітуацыяй. Першая гісторыя можа быць пра цяжкі пачатак. Наступныя гісторыі могуць адлюстроўваць прагрэс, новыя сяброўствы ці рост сіл. Падумайце пра друк гісторыі. Ёсць нешта асаблівае ў фізічнай кнізе ў цяжкія часы. Яе можна патрымаць. Яе можна насіць з сабой. Яна можа ляжаць у заплечніку па дарозе ў школу ці стаяць на тумбачцы як ціхае суцяшэнне. Лічбавыя гісторыі цудоўныя, але надрукаваная кніга становіцца адчувальным аб'ектам суцяшэння, да якога дзеці часта моцна прывязваюцца. І нарэшце, памятайце, што вы робіце нешта значнае ўжо тым, што ствараеце гісторыю. Сам працэс, разважанне пра вопыт вашага дзіцяці, стварэнне апавядання, якое паважае яго пачуцці, і сумеснае чытанне, перадае любоў і ўвагу такім чынам, што гэта мае вялікае значэнне, асабліва ў часы, калі ўсё астатняе здаецца няпэўным.
Часта задаваныя пытанні
Ці могуць праграмы для апавядання дапамагчы дзецям у цяжкія часы?
Гісторыі забяспечваюць эмацыянальную дыстанцыю, якая робіць складаныя тэмы даступнымі. Дзіця можа не мець магчымасці абмеркаваць тое, што яно адчувае напрамую, але яно можа ўзаемадзейнічаць з персанажам, які перажывае нешта падобнае. Персаналізаваныя гісторыі, дзе дзіця з'яўляецца героем, могуць быць асабліва магутнымі для фарміравання ўстойлівасці.
Як мне выкарыстоўваць гісторыі, каб дапамагчы дзіцяці справіцца з трывогай?
Стварайце гісторыі, дзе персанаж вашага дзіцяці паспяхова спраўляецца з сітуацыямі, якія выклікаюць у яго трывогу. Гісторыя пра тое, як быць смелым у школе, знайсці новага сябра або справіцца са страшнай сітуацыяй, дае дзіцяці ментальную рэпетыцыю і паказвае, што яно можа быць героем уласных выпрабаванняў.
Ці дарэчы ствараць гісторыі пра сур'ёзныя тэмы для дзяцей?
Так, калі рабіць гэта асцярожна. Захоўвайце тон цёплым і поўным надзеі. Засяродзьцеся на тым, як персанаж знаходзіць суцяшэнне, мужнасць ці сувязь, а не на самой цяжкасці. Мэта – супакаенне і ўстойлівасць, а не рэтраўматызацыя.



