Կարեկցանքը սովորում են, այլ ոչ թե ժառանգում
Տարածված սխալ կարծիք կա, որ կարեկցանքը մի բան է, որի հետ դու ծնվում ես, որ որոշ երեխաներ բնածին կարեկից են, իսկ մյուսները՝ ոչ։ Հետազոտությունները բոլորովին այլ պատմություն են պատմում։ Թեև կարեկցանքի ունակությունը բնածին է (մարդիկ ստեղծված են սոցիալական կապերի համար), կարեկցանքի հմտությունը՝ ուրիշների զգացմունքները ճանաչելու, հասկանալու և դրանց արձագանքելու կարողությունը, ձեռքբերովի է։ Այն զարգանում է պրակտիկայի, օրինակ ծառայելու և փորձի միջոցով։ Եվ այն փորձառությունները, որոնք ամենաարդյունավետ կերպով կառուցում են կարեկցանքը, ըստ աճող հետազոտությունների, պատմություններն են։
Հարվարդի «Making Caring Common» նախագիծը՝ էթիկական, կարեկից երեխաներ դաստիարակելու ամենաընդգրկուն հետազոտական նախաձեռնություններից մեկը, հետևողականորեն նույնականացրել է պատմության վրա հիմնված ուսուցումը որպես կարեկցանքի զարգացման հիմնաքար: Նրանց հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ երեխաները, որոնք կանոնավոր կերպով ներգրավվում են պատմվածքների մեջ, հատկապես այնպիսի պատմվածքների, որոնք ներկայացնում են բազմազան հեռանկարներ և հուզական մարտահրավերներ, ցույց են տալիս կարեկցանքի չափելիորեն ավելի բարձր ցուցանիշներ, քան այն երեխաները, որոնք դա չեն անում: Ոչ թե մի փոքր ավելի բարձր: Զգալիորեն ավելի բարձր:
Ի՞նչ է կատարվում ուղեղում, երբ մենք պատմություն ենք լսում
Նյարդաբանությունը մեզ հիանալի հնարավորություն է տվել հասկանալու, թե ինչու են պատմությունները այդքան արդյունավետ կարեկցանք կառուցելու հարցում։ Երբ մենք լսում ենք պատմություն, մեր ուղեղը ոչ միայն մշակում է լեզուն։ Այն մոդելավորում է նկարագրվող փորձառությունը։ Եթե կերպարը բարձրանում է լեռը, մեր շարժողական կեղևը ակտիվանում է։ Եթե կերպարը հոտոտում է ծաղիկները, մեր զգայական կեղևը գործում է։ Եվ ամենակարևորը, եթե կերպարը զգում է տխրություն, վախ կամ ուրախություն, մեր հուզական կենտրոնները արձագանքում են այնպես, կարծես մենք ինքներս ենք զգում այդ հույզերը։
Այս երևույթը, որը երբեմն անվանում են նեյրոնային կապակցում կամ պատմողական տեղափոխում, նշանակում է, որ պատմությունները ըստ էության կարեկցանքի սիմուլյատորներ են: Ամեն անգամ, երբ երեխան պատմություն է լսում, նա վարժվում է զգալ այն, ինչ զգում է ուրիշը: Նրանք մարզում են նույն նեյրոնային ուղիները, որոնք կօգտագործեն, երբ իրական իրավիճակներում հանդիպեն իրական մարդկանց՝ իրական զգացմունքներով: Պատմությունը փորձնական տարածք է այն կարեկցող արձագանքների համար, որոնք նրանց անհրաժեշտ կլինեն իրենց ողջ կյանքի ընթացքում:
Տորոնտոյի համալսարանի Կիրառական հոգեբանության և մարդկային զարգացման ամբիոնի 2018 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ այն երեխաները, որոնց պարբերաբար գեղարվեստական գրականություն են կարդացել, ցուցաբերել են մտքի տեսության առաջադրանքների զգալիորեն ավելի բարձր արդյունքներ՝ ունակություն հասկանալու, որ այլ մարդիկ ունեն իրենցից տարբերվող մտքեր, համոզմունքներ և զգացմունքներ: Սա կարեկցանքի ճանաչողական հիմքն է, և այն ամրապնդվել է պարզապես պատմողական գեղարվեստական գրականության միջոցով: Ոչ թե հատուկ վերապատրաստումներով: Ոչ թե թերապիայով: Պարզապես պատմություններով:

Երբ երեխաները լսում են պատմություններ, նրանց ուղեղը պասիվ կերպով չի կլանում բառերը: Նրանք ակտիվորեն մոդելավորում են կերպարի փորձառությունը՝ գործի դնելով հուզական, զգայական և շարժողական շրջանները, կարծես երեխան ինքն է ապրում պատմությունը: Այս նեյրոնային մոդելավորումը պատմվածքի միջոցով կարեկցանքի ձևավորման կենսաբանական մեխանիզմն է:
Էմպաթիայի երեք տեսակները (և ինչպես են պատմությունները կառուցում դրանք բոլորը)
Հոգեբանները սովորաբար առանձնացնում են կարեկցանքի երեք հստակ տեսակ՝ ճանաչողական կարեկցանք (հասկանալ, թե ինչ է մտածում մյուսը), հուզական կարեկցանք (զգալ այն, ինչ զգում է մյուսը) և կարեկցող կարեկցանք (շարժվել՝ օգնելու համար գործելու)։ Միջամտությունների մեծ մասը ուղղված է դրանցից մեկին։ Պատմությունները, զարմանալիորեն, կառուցում են երեքն էլ միաժամանակ։
Ճանաչողական կարեկցանքը զարգանում է, երբ երեխաները հետևում են այն կերպարների մտքերին և դրդապատճառներին, որոնց հեռանկարները տարբերվում են իրենցից: Ինչո՞ւ կերպարը կատարեց այդ ընտրությունը: Ի՞նչ էր նա մտածում: Ի՞նչ չգիտեր նա, ինչը գիտի ընթերցողը: Սրանք մտքի տեսության վարժություններ են, որոնք բնականաբար ներկառուցված են պատումի մեջ: Հուզական կարեկցանքը զարգանում է նյարդային կապի միջոցով, որի մասին մենք խոսեցինք՝ զգալով կերպարի հույզերը նրանց հետ միասին: Իսկ կարեկցանքը զարգանում է, երբ պատմությունները ներկայացնում են իրավիճակներ, որտեղ կերպարին օգնություն է հարկավոր, և գլխավոր հերոսը որոշում է գործել: Երեխան, նույնանալով գլխավոր հերոսի հետ, փորձարկում է օգնելու մղումը:
Ինչո՞ւ են անհատականացված պատմությունները ուժեղացնում ազդեցությունը
Ահա այնտեղ, որտեղ հետազոտությունը դառնում է իսկապես հետաքրքիր այն ամենի համար, ինչ մենք անում ենք Fable-ում։ Պատմությունների կարեկցանք զարգացնող ազդեցությունը ուղղակիորեն կապված է նրա հետ, թե որքան խորն է ընթերցողը նույնանում գլխավոր հերոսի հետ։ Որքան շատ է երեխան իրեն տեսնում գլխավոր հերոսի մեջ, այնքան ավելի ինտենսիվ է նա մոդելավորում կերպարի փորձառությունները, և այնքան ավելի արդյունավետ են աշխատում կարեկցանք զարգացնող մեխանիզմները։
Անհատականացված պատմությունները՝ պատմություններ, որտեղ երեխայի անունը, արտաքինը և իրական կյանքի համատեքստը հյուսված են պատումի մեջ, ստեղծում են գլխավոր հերոսի հետ նույնացման ամենահզոր հնարավորությունը: Երբ ձեր երեխան տեսնում է մի կերպար, որը նման է իրեն, ունի իր անունը և բախվում է իրեն նման իրավիճակների, ընթերցողի և կերպարի միջև հոգեբանական հեռավորությունը հիմնականում վերանում է: Նրանք չեն դիտում, թե ինչպես է ուրիշը հաղթահարում կարեկցանքի մարտահրավերը: Նրանք ինքնուրույն են հաղթահարում այն:
Սա նշանակում է, որ երբ անհատականացված պատմությունը ներկայացնում է մի հերոսի, որը հանդիպում է ինչ-որ մեկի, ով տարբեր է, միայնակ, վախեցած կամ օգնության կարիք ունի, երեխան այդ փորձառությունը մշակում է շատ ավելի խորը մակարդակով, քան կաներ ընդհանուր հերոսի դեպքում։ Կարեկցանքի դասը այն չէ, ինչ նրանք դիտարկում են, այլ այն, ինչ նրանք ապրում են։ Եվ հենց այդ ապրված որակն է, որ ստիպում է դասը մնալ հիշողության մեջ։
Գործնական ուղիներ՝ կարեկցանք զարգացնելու համար պատմություններ օգտագործելու համար
Հետազոտությունները հուշում են մի քանի մոտեցումներ, որոնք առավելագույնի են հասցնում պատմվածքի կարեկցանք զարգացնող ներուժը: Նախ, ընտրեք պատմություններ, որոնք ներկայացնում են բազմազան հեռանկարներ՝ տարբեր ծագում ունեցող, տարբեր կարողություններով, տարբեր մարտահրավերների առջև կանգնած կերպարներ: Բազմազան հեռանկարների ազդեցությունը կարեկցանքի զարգացման ամենաուժեղ կանխատեսողներից մեկն է: Երկրորդ, պատմությունների ընթացքում դադար տվեք՝ հեռանկարային հարցեր տալու համար. «Ի՞նչ եք կարծում, ինչպե՞ս է զգում այդ կերպարը հիմա»: «Ինչո՞ւ եք կարծում, որ նա դա արեց»: «Դուք ի՞նչ կանեիք, եթե լինեիք այդ իրավիճակում»: Այս հարցերը ակտիվացնում են ճանաչողական կարեկցանքը և խորացնում երեխայի ներգրավվածությունը կերպարի հուզական աշխարհի հետ:
Երրորդ՝ ստեղծեք պատմություններ, որոնք ուղղակիորեն անդրադառնում են այն կարեկցանքի մարտահրավերներին, որոնց բախվում է ձեր երեխան: Եթե ձեր երեխան դժվարանում է հասկանալ, թե ինչու է դասընկերը որոշակի կերպ պահում իրեն, ստեղծեք մի պատմություն, որը ուսումնասիրում է նմանատիպ իրավիճակը տարբեր տեսանկյուններից: Fable-ի հետ դուք կարող եք հուշել հետևյալը. «Մի պատմություն [երեխայի անունը]-ի մասին, ով բացահայտում է, որ դպրոցում միշտ զայրացած թվացող երեխան իրականում տանը դժվար իրավիճակի է բախվում, և սովորում է, որ մարդկանց վարքագիծը միշտ չէ, որ ցույց է տալիս այն, ինչ նրանք զգում են ներսում»: Այս նպատակային պատմությունները կարեկցանքի վերացական հասկացությունները վերածում են կոնկրետ, անձնական փորձառությունների:

Հարվարդի և Տորոնտոյի համալսարանի հետազոտությունները շեշտում են, որ բազմազան հեռանկարներ և կերպարներ ներկայացնող պատմությունները հատկապես հզոր են կարեկցանքի զարգացման համար։ Երբ երեխաները պարբերաբար փորձում են իրենցից տարբեր տեսանկյուններից պատմություններ, նրանք կառուցում են ճանաչողական ճկունություն, որը հիմք է հանդիսանում իրական աշխարհի կարեկցող արձագանքների համար։
Հարվարդի «Հոգատարությունը ընդհանուր է» հետազոտության արդյունքները
Հարվարդի «Making Caring Common» նախագիծը, որը ղեկավարում է հոգեբան Ռիչարդ Վայսբուրդը, տարիներ է ծախսել ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես են երեխաները զարգացնում կարեկցանքը և ինչ կարող են անել ծնողները այդ զարգացմանը աջակցելու համար: Նրանց բացահայտումները հետևողականորեն մատնանշում են պատմությունը որպես հիմնական մեխանիզմ: Մասնավորապես, նրանք խորհուրդ են տալիս, որ ծնողները պատմություններ կարդալը դարձնեն կանոնավոր պրակտիկա, օգտագործեն պատմությունները որպես զրույցների մեկնարկային կետեր զգացմունքների և հեռանկարների մասին, և ակտիվորեն փնտրեն պատմություններ, որոնք ներկայացնում են բարոյական երկընտրանքների հետ առնչվող կերպարներ:
Նրանց ամենացայտուն բացահայտումներից մեկն այն է, որ կարեկցանքը ֆիքսված հատկանիշ չէ, այլ հմտություն, որն ուժեղանում կամ թուլանում է պրակտիկայի հիման վրա: Երեխաները, ովքեր պարբերաբար մասնակցում են հեռանկարային գործունեության՝ իսկ պատմությունները հեռանկարային ընկալման ամենաբնական, հաճելի ձևն են՝ ժամանակի ընթացքում զարգացնում են ավելի ուժեղ կարեկցանքի կարողություն: Հակառակը, երեխաները, ովքեր հազվադեպ են հանդիպում բազմազան հեռանկարների կամ հուզական պատմվածքների, կարող են դժվարանալ կարեկցանքի հարցում, նույնիսկ եթե նրանք ցույց են տվել վաղ կարեկցանքի ներուժ: Հետևանքը պարզ է՝ բազմազան, հուզականորեն հարուստ պատմությունների հետ հետևողական շփումը այն ամենաազդեցիկ բաներից մեկն է, որ ծնողը կարող է անել իր երեխայի կարեկցանքի զարգացման համար:
Էմպաթիայի գրադարանի կառուցում
Հետազոտություններին համահունչ մոտեցումներից մեկը այն է, ինչ ես անվանում եմ «կարեկցանքի գրադարան»՝ պատմությունների հավաքածու, որոնք ընդգրկում են հուզական և սոցիալական իրավիճակների լայն շրջանակ։ Fable-ի միջոցով դուք կարող եք ստեղծել պատմություններ, որոնք անդրադառնում են կոնկրետ կարեկցանքի մարտահրավերներին՝ հաշմանդամության ըմբռնում, մշակութային տարբերությունների հաղթահարում, կորստի հետ հաշտվելը, ընկերոջը դժվար պահին աջակցելը, անարդար վերաբերմունքի արժանացողին պաշտպանելը։ Յուրաքանչյուր պատմություն դառնում է հղման կետ, որին կարող եք վերադառնալ, երբ նմանատիպ իրավիճակներ առաջանան ձեր երեխայի իրական կյանքում։
Անհատականացված պատմվածքի գեղեցկությունն այն է, որ դուք կարող եք ստեղծել հենց այն պատմությունները, որոնք անհրաժեշտ են ձեր երեխային, երբ դրանք անհրաժեշտ են։ Ավանդական գրքերը հրաշալի են, բայց դրանք ստատիկ են։ Դրանք չեն կարող անդրադառնալ ձեր երեխայի դասարանում առկա կոնկրետ սոցիալական դինամիկային կամ այն հուզական մարտահրավերին, որի վրա նրանք աշխատում են այս շաբաթ։ AI-ով աշխատող անհատականացված պատմվածքը թույլ է տալիս ստեղծել պատմություններ, որոնք ճշգրիտ հարմարեցված են ձեր երեխայի էմպաթիկ աճի եզրերին։ Այդ հստակությունն է, որ հետազոտությունները հուշում են, որ տարբերություն է դնում զվարճալի և իսկապես փոխակերպող պատմությունների միջև։
Սկսիր այսօր երեկոյան: Ստեղծիր մի պատմություն, որը քո երեխային կդնի ուրիշի տեղում: Հարցրու նրանց, թե ինչպես են զգացել կերպարները: Դիտիր, թե ինչպես են նրանք կապեր հաստատում պատմության և իրենց իրական կյանքի միջև: Դա կարեկցանքն է գործողության մեջ, և յուրաքանչյուր պատմություն մի փոքր ավելի է ամրացնում այդ մկանը:
Հաճախակի տրվող հարցեր
Ինչպե՞ս են պատմությունները կառուցում կարեկցանք երեխաների մեջ
Պատմությունները թույլ են տալիս երեխաներին ապահով կերպով մտնել ուրիշի կոշիկների մեջ: Երբ երեխան կարդում է մի կերպարի մասին, որը վախեցած է, մեկուսացված կամ ոգևորված, նրա ուղեղը ակտիվացնում է նմանատիպ հուզական օրինաչափություններ: Ժամանակի ընթացքում սա կառուցում է նյարդային ուղիներ իրական կյանքում կարեկցանքի և հուզական ինտելեկտի համար:
Արդյո՞ք անհատականացումը պատմությունները դարձնում է ավելի արդյունավետ կարեկցանք զարգացնելու համար։
Այո։ Երբ երեխան պատմության մեջ կարեկցանք դրսևորող կերպարն է, դա ամրապնդում է նրա ինքնությունը՝ որպես բարի և ուշադիր անձնավորություն։ Այն «այդ կերպարը բարի էր»-ից վերածվում է «ես բարի էի այդ պատմության մեջ»-ի, ինչը շատ ավելի հզոր ուղերձ է։
Որո՞նք են բարի երեխաներ մեծացնելու համար լավագույն պատմությունները:
Պատմություններ, որտեղ գլխավոր հերոսն օգնում է իրենից տարբերվող մեկին, խաղաղ ճանապարհով լուծում է կոնֆլիկտը կամ հասկանում է մեկ այլ կերպարի զգացմունքները: Անհատականացված պատմությունները հատկապես արդյունավետ են, քանի որ երեխան կարեկցանք է մարզում որպես հերոս, այլ ոչ թե որպես պասիվ դիտորդ:



